Araştırma Planı Kurarken Sık Yapılan Hatalar ve Onlardan Kaçınma Yolları

Kurslarda en sık gördüğüm hata, sorunun daha ilk cümlede bir konuya dönüşmesidir. Varsayımsal bir vakada öğrenciden bir belediyenin ihale süreçlerini araştırması istendiğinde, çoğu kişi 'ihalelerde usulsüzlük var mı' diye yazıyor. Bu cümle bir soru değil, bir ilgi alanıdır. Cevaplanabilir olması için kimin, hangi dönemde, hangi kayıtla ilgili olduğunu belirtmek gerekir.

Geniş soru, araştırmacıyı her belgeyi toplamaya iter ve hangi bulgunun önemli olduğunu ayırt etmeyi zorlaştırır. Hafta sonunda elinizde onlarca sayfa not olur ama tek bir savunulabilir cümle olmaz. Bu yüzden derste soruyu üç kez daraltma alıştırması yaparız: önce konu, sonra olgu, sonra sınanabilir iddia.

Daraltmak bir şeyi dışarıda bırakmak anlamına gelmez; sırayı belirlemek anlamına gelir. Dar bir soru cevaplandığında, ondan doğan yeni sorular zaten sizi bir sonraki adıma taşır.

• Konu ile soruyu birbirinden ayırın
• Soruda kişi, dönem ve olgu bulunsun
• Cevabı evet ya da hayır ile verilebilen bir soru da deneyin

İkinci tuzak, hipotezi bir sonuç gibi taşımaktır. Hipotez, sınanmak üzere kurulmuş geçici bir açıklamadır; ama pek çok öğrenci ilk bulguyu aldığında onu doğrulanmış sayıyor. Varsayımsal bir vakada bir şirketin ortaklık yapısının değiştiğini gösteren tek bir kayıt, 'şirket el değiştirdi' sonucuna varmak için yetmez; kaydın tarihi, düzenleyeni ve güncelliği ayrıca sorgulanmalıdır.

Bunu önlemenin pratik yolu, hipotezin yanına onu çürütecek bir bulguyu da yazmaktır. 'Şu belge bulunursa yanılmışım demektir' cümlesini plana eklediğinizde, aramayı yalnızca işinize yarayan yöne çevirmekten kaçınırsınız.

Bu alışkanlık hem doğruluk hem de hakkaniyet açısından işe yarar. İlgili tarafa soru yöneltirken de elinizde iki yönlü bir çerçeve bulunur.

• Hipotezi yazılı ve tarihli tutun
• Çürütecek bulgu ölçütünü baştan belirleyin

Araştırma planı denince birçok kişi ulaşmak istediği belgelerin listesini hazırlıyor. Oysa iyi bir plan sıralama, öncelik ve çıkış koşulu da içerir. Hangi kaynağa önce gidilecek, hangisi diğerinin doğrulaması olacak, hangi noktada aramayı bırakıp yazmaya geçilecek; bunlar planda yer almazsa süreç dağılır.

Derste öğrencilere varsayımsal bir vaka verip yalnızca iki sayfalık plan yazdırıyoruz. Plan her sorunun yanında olası kaynağı, erişim yolunu ve tahmini süreyi göstermek zorunda. Süre tahminleri genellikle iyimser çıkar; bu, planın ilk gerçeklik sınamasıdır.

Plan canlı bir belgedir. İlk haftadan sonra güncellenmemiş bir plan, ya gereksizdir ya da fazla gevşek yazılmıştır.

• Her soruya bir kaynak ve bir erişim yolu eşleyin
• Aramayı bırakma koşulunu önceden yazın
• Planı her bulgudan sonra gözden geçirin

Üçüncü yaygın hata, bir bilginin nereden geldiğini birkaç gün sonra hatırlayamamaktır. Not alırken kaynağın adını, erişim tarihini ve alıntının sayfa ya da bölümünü yazmayan öğrenci, yazım aşamasında aynı belgeyi yeniden bulmak için saatler harcıyor.

Bu konuda katı bir kural öneriyorum: kendi cümleniz ile kaynaktan aldığınız cümle farklı biçimde işaretlensin. Parantez, renk ya da ayrı sütun fark etmez; önemli olan karışmamasıdır. Aksi hâlde yazı sırasında yanlışlıkla alıntıyı kendi yorumunuz gibi sunabilirsiniz.

Düzenli not tutmak yalnızca verimlilik meselesi de değildir. Bir iddia itiraz gördüğünde, dayanağınızı hızla gösterebilmek hem sizin hem yayınladığınız yerin korunması anlamına gelir.

• Her notta kaynak, tarih ve konum bulunsun
• Alıntı ile yorum görsel olarak ayrılsın

Etik ve hukuk eğitmeni olarak şunu sık görüyorum: öğrenciler plan aşamasında yalnızca bulmaya odaklanıyor, kimi nasıl etkileyeceğini bulgu elde ettikten sonra düşünüyor. O noktada ise belge zaten toplanmış, bazı adımlar geri alınamaz hâle gelmiş oluyor.

Plan yazarken kişisel verilerin işlenmesi, kaynağın korunması ve ilgili tarafa söz hakkı tanınması gibi başlıkları da soru listesine eklemenizi öneririm. Bir belgeye nasıl eriştiğiniz, o belgeyi kullanıp kullanamayacağınızı belirleyebilir.

Bu başlıklar planı yavaşlatmaz; tersine, yazım aşamasında sürpriz çıkma ihtimalini azaltır. Şüpheli bir noktada karar vermek için editörle ya da eğitmenle konuşmak, işin olağan bir parçasıdır.

• Belgeye erişim yolunu planda belirtin
• İlgili tarafa söz hakkı için yer ayırın
• Kaynak koruma gerekiyorsa baştan düşünün

Son hata, yeterince veri toplamadığı hissiyle sonsuz araştırma yapmaktır. Bu, özellikle titiz öğrencilerde görülüyor. Her yeni belge yeni bir soru doğuruyor ve plan bir türlü kapanmıyor. Çıkış koşulu bu yüzden planın parçası olmalı: hangi sorulara cevap verildiğinde yazım başlayacak, önceden belirlenir.

Bunu denemenin kolay bir yolu, araştırmanın ortasında bulguların bir sayfalık özetini yazmaktır. Özet yazılamıyorsa eksik olan şey genellikle bir belge değil, bir cümledir. Yazmak, neyin eksik olduğunu gösteren en hızlı sınamadır.

Sonuçta amaç eksiksiz bir arşiv değil, savunulabilir ve dengeli bir bulgu seti oluşturmaktır. Kalan boşluklar da metinde dürüstçe belirtilebilir.

• Ara özet yazarak eksik cümleyi bulun
• Çıkış koşulunu planda açıkça belirtin